به گزارش روابطعمومی سازمان امور اجتماعی کشور، این گزارش به بررسی روندهای جمعیتی ایران در قرن چهاردهم هجری شمسی (1301 تا 1400) و تحلیل پیشبینیهای جمعیتی تا سال 1430 میپردازد.
تحولات جمعیتی، به ویژه در دهههای اخیر، نشاندهنده گذار سریع ایران از مرحله رشد جمعیتی بالا به مرحله کاهش باروری و پیر شدن جمعیت است. این تغییر پارادایم، نیازمند بازنگری جدی در سیاستهای اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی کشور است. درک صحیح از مسیر آینده جمعیت، زیربنای برنامهریزی توسعه پایدار در دهههای آتی خواهد بود.
بخش اول: تحولات جمعیت در قرن 14 ه.ش.
قرن چهاردهم شمسی برای جمعیتشناسی ایران، قرن تحولات بنیادین بود که مسیر آینده کشور را رقم زد.
1. رشد انفجاری جمعیت
نیمه دوم قرن چهاردهم شمسی شاهد یک انفجار جمعیتی در ایران بود. این رشد به طور مستقیم با بهبود نسبی شرایط بهداشت عمومی، کاهش چشمگیر نرخ مرگ و میر کودکان و افزایش عمومی امید به زندگی پس از دوران جنگ و انقلاب مرتبط بود. این دوره به وضوح نشاندهنده پایان مرحله اول گذار جمعیتی و ورود سریع به مراحل بعدی بود.
2. گذار جمعیتی
ایران در حال حاضر در یکی از مراحل حساس گذار جمعیتی قرار دارد. این فرآیند به تغییرات تاریخی در نرخهای زاد و ولد و مرگ و میر اطلاق میشود که منجر به تغییر در ساختار سنی جمعیت میشود.
جایگاه ایران: ایران از مرحلهای با نرخ تولد و مرگ و میر بالا، به مرحلهای با نرخ مرگ و میر پایین و نرخ تولد در حال کاهش وارد شده است. ورود به مرحله کاهش باروری و کاهش نرخ باروری کل (TFR( به سطوحی نزدیک به سطح جایگزینی )حدود 2.1 یا پایینتر از آن، ویژگی اصلی این مرحله در دهههای پایانی قرن 14 ه.ش. است.
بخش دوم: تحلیل پیشبینیهای جمعیتی تا سال 1430
بر اساس مدلهای استاندارد جمعیتی و دادههای موجود، مسیر رشد جمعیت ایران در آستانه تغییرات اساسی قرار دارد.
1. پیشبینی اصلی بر اساس دادههای استاندارد
پیشبینیهای مبتنی بر روندهای تثبیت شده نشان میدهد که جمعیت ایران به زودی به سقف خود نزدیک خواهد شد:
پیشبینی میشود که جمعیت کشور در سال 1425 به حدود 94 میلیون نفر برسد. پس از این نقطه اوج، پیشبینی میشود که جمعیت برای یک دهه در سطح 94 میلیون نفر ثبات نسبی داشته باشد. سپس، به دلیل تداوم کاهش باروری، روند کاهشی جمعیت آغاز خواهد شد.
2. تأثیر کاهش باروری سطح باروری کل 1.6 تا 2.1
سطح باروری کل (TFR( در دهههای اخیر به طور مستمر کاهش یافته و در بسیاری از سالها در محدوده 1.6 تا 2.1 فرزند به ازای هر زن قرار داشته است. این سطح، که به سختی قادر به جایگزینی نسلهاست، مبنای اصلی پیشبینیهای خوشبینانه در مورد ثبات نسبی جمعیت است.
3. سناریوی کاهش شدید باروری (زنگ خطر جدی)
دادههای جدیدتر، به ویژه گزارشهای منتشره توسط نهادهای متولی رصد اجتماعی، هشدارهای جدیتری را مطرح میکنند: اشاره به دادههایی مبنی بر کاهش باروری به زیر 1.5 فرزند در سال 1403 در برخی مناطق و گروههای سنی.
تحلیل این سناریو: اگر نرخ باروری به طور مستمر زیر سطح 1.5 باقی بماند، ایران نه تنها به سقف جمعیتی مورد انتظار نخواهد رسید، بلکه شروع روند کاهشی جمعیت بسیار زودتر از پیشبینیهای مرکز آمار ایران رخ خواهد داد. این سطح باروری، نشاندهنده ورود سریع به فاز انقباض جمعیتی است.
این تحلیلها بر اساس دادههای جمعآوری شده توسط مرکز ملی رصد اجتماعی کشور و روند کاهشی مشاهده شده در ثبت وقایع حیاتی مورد استناد قرار گرفتهاند.
بخش سوم: چالشهای ناشی از کاهش و پیری جمعیت
کاهش نرخ جانشینی و کاهش نرخ باروری، پیامدهای عمیقی بر ساختار اجتماعی و اقتصادی کشور خواهد داشت که نیازمند آمادگی استراتژیک است.
جمعیت پیری
مهمترین پیامد کاهش باروری، تغییر سریع در ساختار سنی است. نسبت افراد جوان در حال کاهش و نسبت افراد مسن بالای 60 سال در حال افزایش خواهد بود. این پدیده به معنای افزایش بار تکفلی سالمندان بر دوش جمعیت فعال اقتصادی است.
2. فشار بر نظام تأمین اجتماعی و بازنشستگی
با کاهش نسبت نیروی کار فعال به نیروی بازنشسته، صندوقهای بازنشستگی و سیستمهای حمایتی دولتی تحت فشار مضاعفی قرار خواهند گرفت.
3. چالشهای اقتصادی
کاهش مستمر نیروی کار جوان، منجر به کاهش پتانسیل رشد اقتصادی بلندمدت خواهد شد. اقتصادهای سالخورده معمولا ً با چالشهایی نظیر کاهش نوآوری، کاهش سرمایهگذاری در بخشهای مولد و نیاز به تغییر الگوهای مصرف مواجه میشوند.
بخش چهارم: جمعبندی و سیاستهای پیشنهادی با استناد به منابع عمومی جمعیتی
مدیریت موفقیتآمیز چشمانداز جمعیتی تا سال 1430 نیازمند اتخاذ رویکردی دوگانه است:
تشویق باروری در عین مدیریت پیری.
لزوم سیاستگذاری جمعیتی مؤثر
دولت باید سیاستهای عمومی جمعیتی را نه صرفاً حمایتی، بلکه استراتژیک تعریف کند:
ارائه مشوقهای مالی، مسکن و اشتغال پایدار برای حمایت از خانوادههای چندفرزندی: خانوادههایی که تصمیم به داشتن فرزندان بیشتر میگیرند.
تسهیل حضور زنان در بازار کار از طریق توسعه تأمین زیرساختهای نگهداری: مهدکودکها و مراکز مراقبت روزانه با کیفیت.
2. مدیریت پیری جمعیت
از آنجایی که تغییر در ساختار سنی یک فرآیند چند دهای است و اثرات آن اجتنابناپذیر است، باید تدابیری برای سازگاری با جامعه پیر اندیشیده شود:
سرمایهگذاری سنگین در آموزش نیروی کار موجود و استفاده افزایش بهرهوری نیروی کار حداکثری از ظرفیتهای فناوری و اتوماسیون برای جبران کاهش کمیت نیروی کار.
توسعه خدمات مراقبت خانگی و مراکز بهبود زیرساختهای مراقبت از سالمندان مطابق با استانداردهای جهانی.
3. اهمیت دقت در آمار
تصمیمگیریهای کلان جمعیتی نیازمند دادههایی است که به سرعت تغییرات را منعکس کنند. نهادهایی مانند مرکز آمار ایران و مرکز ملی رصد اجتماعی کشور باید همکاری تنگاتنگی برای ارائه مستمر دادههای تفصیلی به ویژه در حوزه باروری داشته باشند تا سیاستگذاران بتوانند در زمان مناسب، اقدامات لازم را انجام دهند.
پایان/
نظر شما